Nghệ thuật Bài Chòi di sản văn hóa phi vật thể nhân loại

18:04:05 - 06/01/2026

Nghệ thuật Bài Chòi là một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa dân gian của dải đất miền Trung đầy nắng và gió. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn đa dạng, kết hợp khéo léo giữa âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và cả văn học truyền thống.

Vào hồi 17 giờ 10 phút ngày 7 tháng 12 năm 2017, tại đảo Jeju, Hàn Quốc, di sản này đã chính thức được UNESCO vinh danh. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của người dân miền Trung mà còn là cột mốc quan trọng khẳng định giá trị văn hóa Việt trên bản đồ thế giới.

Hành trình từ một trò chơi dân gian mộc mạc đến danh hiệu di sản đại diện của nhân loại là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của tâm hồn người Việt. Bài viết dưới đây sẽ đưa bạn đi sâu vào thế giới đầy màu sắc và âm hưởng của di sản độc đáo này.

Sự ghi nhận toàn cầu đối với di sản miền Trung

Việc ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại là kết quả của một quá trình nỗ lực không ngừng từ cộng đồng và chính quyền. Tại Kỳ họp lần thứ 12 của Ủy ban Liên Chính phủ UNESCO, các chuyên gia quốc tế đã đánh giá rất cao tính sáng tạo và sự gắn kết cộng đồng của nghệ thuật này.

Thời khắc tên gọi của loại hình nghệ thuật này được xướng lên tại Jeju đã đánh dấu một chương mới cho văn hóa Việt Nam. Đây là sự thừa nhận đối với những giá trị nhân văn, tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa đặc trưng của các tỉnh miền Trung.

UNESCO ghi nhận rằng đây không chỉ là một hình thức giải trí thuần túy mà còn là nơi lưu giữ tri thức dân gian phong phú. Nó phản ánh tư duy, lối sống và khát vọng của người dân lao động qua nhiều thế hệ, từ Quảng Bình cho đến tận Khánh Hòa.

Hai hình thức biểu hiện của nghệ thuật Bài Chòi

Loại hình di sản này được phân chia thành hai nhánh chính, mỗi nhánh mang một sắc thái riêng biệt nhưng đều đậm chất dân gian. Hình thức thứ nhất là “Chơi Bài Chòi”, vốn là một trò chơi hội tụ đông đảo quần chúng nhân dân tham gia vào mỗi dịp hội hè.

Trò chơi này thường gắn liền với những chiếc chòi tre được dựng lên giữa khoảng sân đình hay bãi đất trống vào dịp Tết Nguyên đán. Tiếng trống hội giòn giã xen lẫn tiếng hô hát vang vọng tạo nên một không khí náo nức, đặc trưng cho cái Tết của người miền Trung.

Hình thức thứ hai là “Trình diễn Bài Chòi”, mang tính biểu diễn nghệ thuật chuyên sâu hơn trên chiếu cói. Trong không gian này, các nghệ nhân không chỉ hát mà còn thực hiện các động tác diễn xuất, kết hợp với nhạc cụ dân tộc để kể những câu chuyện đời thường.

Dù là dưới hình thức trò chơi hay biểu diễn sân khấu, nghệ thuật này vẫn giữ được cái hồn cốt là sự tương tác trực tiếp giữa nghệ nhân và khán giả. Chính sự gần gũi, không khoảng cách đã khiến nó trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của làng xã.

Những linh hồn giữ lửa cho di sản dân tộc

Nhân vật trung tâm của các buổi diễn chính là Anh Hiệu và Chị Hiệu, những người nghệ nhân tài hoa bậc nhất. Họ đóng vai trò là người dẫn dắt, vừa hô câu thai vừa biểu diễn các động tác cơ thể để minh họa cho nội dung thẻ bài.

Bên cạnh các nghệ nhân biểu diễn, những người thợ làm thẻ bài cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì di sản. Từng thẻ bài được vẽ tay một cách tỉ mỉ, thể hiện các hình tượng dân gian quen thuộc, là sự kết hợp giữa hội họa và các điển tích văn học.

Các nghệ nhân lão thành cùng gia đình của họ được xem là những “báu vật nhân văn sống” của cộng đồng. Họ là những người trực tiếp truyền dạy các làn điệu, kỹ năng luyến láy và cả cái tâm với nghề cho các thế hệ con cháu trong dòng họ và làng xóm.

Sự hình thành của gần 90 đội, nhóm và câu lạc bộ trên khắp các tỉnh thành là minh chứng cho sự tham gia rộng rãi của cộng đồng. Những tập thể này không chỉ biểu diễn mà còn là nơi trao đổi kinh nghiệm, giúp nghệ thuật dân gian luôn giữ được ngọn lửa đam mê.

Mạng lưới thực hành rộng khắp dải đất miền Trung

Không gian thực hành của loại hình này trải dài qua chín tỉnh và thành phố trọng điểm của khu vực miền Trung. Từ vùng đất lửa Quảng Bình, Quảng Trị qua cố đô Thừa Thiên Huế, đến vùng đất di sản Quảng Nam và thành phố trẻ Đà Nẵng năng động.

Dòng chảy văn hóa này tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ xuống các tỉnh Nam Trung Bộ như Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa. Tại mỗi địa phương, Bài Chòi lại mang một âm hưởng và sắc thái riêng biệt, phù hợp với ngôn ngữ và tính cách đặc trưng của người dân nơi đó.

Ví dụ như ở Bình Định, nghệ thuật này thường mang âm hưởng mạnh mẽ, hào sảng, trong khi ở Huế lại có phần mềm mại, cung đình hơn. Tuy nhiên, dù ở đâu, nó cũng đều hướng tới việc tôn vinh những giá trị đạo đức và tình yêu quê hương xứ sở.

Sự phân bố rộng khắp này tạo nên một hành lang văn hóa vững chắc, giúp di sản có sức sống bền bỉ qua thời gian. Du khách có thể bắt gặp các buổi sinh hoạt văn nghệ này ở bất cứ đâu, từ những ngôi làng nhỏ ven biển đến các trung tâm văn hóa lớn.

Phương thức truyền dạy và tiếp nối thế hệ

Phần lớn kiến thức và kỹ năng hô hát được truyền thụ thông qua hình thức truyền khẩu trong các gia đình nghệ nhân. Cha truyền con nối, ông bà dạy lại cho cháu chắt, giúp cho các làn điệu cổ không bị mai một và giữ được bản sắc nguyên bản nhất.

Ngày nay, việc dạy và học đã được mở rộng ra ngoài phạm vi gia đình để tiếp cận với nhiều đối tượng hơn. Các hội văn học nghệ thuật, câu lạc bộ dân ca và thậm chí là các trường học đã đưa nội dung này vào chương trình ngoại khóa.

Việc đưa di sản vào trường học là một bước đi chiến lược nhằm thu hút sự quan tâm của thế hệ trẻ. Học sinh không chỉ được học hát mà còn được tìm hiểu về lịch sử, ý nghĩa của các biểu tượng trên thẻ bài và giá trị nhân văn trong các câu hát.

Nghệ thuật Bài Chòi hiện đại đã có những bước chuyển mình để phù hợp với thị hiếu của giới trẻ nhưng vẫn không làm mất đi giá trị cốt lõi. Sự kết hợp giữa giáo dục chính quy và truyền dạy dân gian đang tạo ra một lớp nghệ nhân kế cận trẻ tuổi, đầy nhiệt huyết.

Giá trị cộng đồng của Bài Chòi trong đời sống

Loại hình nghệ thuật này được ví như “món ăn tinh thần” thiết yếu, phản ánh hơi thở của cuộc sống làng xã miền Trung. Nó không chỉ đơn thuần là giải trí mà còn là một diễn đàn văn hóa, nơi mọi người cùng chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và những kinh nghiệm sống.

Mỗi câu hát hô thai đều chứa đựng những bài học sâu sắc về đạo lý làm người, tình nghĩa vợ chồng, lòng hiếu thảo và sự gắn kết xóm làng. Thông qua các buổi diễn, những giá trị nhân văn được lan tỏa một cách nhẹ nhàng, thấm sâu vào tâm trí người nghe.

Không gian thực hành nghệ thuật này còn là nơi thúc đẩy bình đẳng giới, khi cả nam và nữ đều có thể trở thành những Anh Hiệu, Chị Hiệu tài năng. Sự tôn trọng lẫn nhau giữa các nghệ nhân và khán giả tạo nên một môi trường văn hóa lành mạnh và hòa hợp.

Bên cạnh đó, nó còn là sợi dây kết nối các cộng đồng thực hành văn hóa khác nhau thông qua các buổi liên hoan và lễ hội. Đây chính là không gian để đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm và làm giàu thêm vốn tri thức nghệ thuật cho mỗi cá nhân tham gia.

Những thách thức trong việc bảo tồn di sản

Dù đã đạt được những thành tựu nhất định, công tác bảo tồn di sản hiện nay vẫn phải đối mặt với không ít khó khăn. Yêu cầu về năng khiếu và kỹ năng diễn xướng cực kỳ cao khiến việc tìm kiếm và đào tạo nghệ nhân kế cận trở nên gian nan.

Không gian biểu diễn truyền thống đang dần bị thu hẹp bởi tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Nhiều nghệ nhân lão thành hiện có điều kiện sống khó khăn, trong khi nguồn kinh phí hỗ trợ cho việc thực hành và truyền dạy còn hạn chế so với nhu cầu thực tế.

Sự bùng nổ của các loại hình giải trí hiện đại cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với nghệ thuật dân gian. Khán giả trẻ có xu hướng lựa chọn những hình thức giải trí nhanh, sôi động, khiến cho các buổi diễn cổ truyền đôi khi thiếu vắng bóng dáng thanh niên.

Tuy nhiên, chính những thách thức này lại là động lực để các tỉnh thành đổi mới phương thức tiếp cận. Việc tư liệu hóa di sản và sử dụng công nghệ số trong việc lưu trữ đang được triển khai mạnh mẽ để bảo vệ vốn quý của dân tộc.

Trải nghiệm Bài Chòi tại Hội An dành cho du khách

Nếu bạn đang lên kế hoạch du lịch miền Trung, đừng quên ghé thăm Vườn tượng An Hội tại phường Hội An để tận mắt chứng kiến di sản này. Tại đây, các buổi trình diễn diễn ra hằng ngày vào lúc 19 giờ, tạo nên một không gian văn hóa lung linh bên dòng sông Hoài.

Điểm nổi bật của hoạt động trải nghiệm:

Thưởng thức những làn điệu dân ca ngọt ngào, hóm hỉnh từ các nghệ nhân thực thụ.
Tìm hiểu về ý nghĩa của các thẻ bài tre được chế tác thủ công tinh xảo.
Trực tiếp tham gia trò chơi dân gian và nhận những phần quà lưu niệm ý nghĩa.
Hòa mình vào không khí sinh hoạt cộng đồng ấm cúng và đầy tiếng cười.

Quy định và lưu ý khi tham gia:

Du khách nên đến sớm khoảng 15 phút để chọn cho mình một vị trí thuận lợi trong các chòi tre.
Giữ trật tự khi nghệ nhân đang thực hiện các phần hô hát quan trọng.
Tuân thủ hướng dẫn của ban tổ chức khi tham gia bốc thẻ và nhận thưởng.

Lịch trình gợi ý cho một tối văn hóa: